Ermeni dilbilimci Hrachia Acharian'ın (1876–1953) kaleminden

[admin]

Ermeni dilbilimci Hrachia Acharian'ın (1876–1953) kaleminden:

Լեզուների ցեղակցությունը

479

երկրից լեզուներով։ Աֆղաներենը խոսվում է նաև դուրս, բավական ընդարձակ տարածության վրա: Նա կազմու-թյամը ավելի մոտ է զենդերենին, և ոչ թե հին պարսկերենին, ինչ որ մի նոր ապացույց է այն մասին, թե զենդերենը Մա-րաստանի լեզուն չէ։ Գրականությունը սկսում է ԺԶ դարից և րավական ծաղկած է եղեր Այժմ շատ հարուստ է ժողովրդական գրականությամ ը:

5) Բելուջերեն. խոսվում է Աֆղանիստանի և Հնդկաստանի միջև, մինչև Ինդոս գետը: Բայց բելուջիները ցրված են նաև հյուսիսից՝ մինչև Խորասան և հարավից՝ մինչև Արարական ծո-վը: Թե որքան մարդ է խոսում այս լեզվով՝ հայտնի չէ, միայն գիտենք, որ հնդկական հողի վրա բելուջերեն խոսողների թիվն է 220 000 հոգի: Այս լեզուն նման է Պարսկաստանի հյուսիս-արևմտյան բարբառներին և փոխադրված է այդ շրջանից:

6) Քրդերեն, որ խոսվում է Եփրատի եզերքից և Ասորիքից մինչև Քիրմանշահ, Խորասան և Աֆղանիստան և Միջագետքից մինչև Նոր Բայազետ: Նրանց կենտրոնավայրը Զագրոս լեռների շրջանն է։ Քրդերը հին ցեղ են, որ ապահովապես նույն է Քսե նոֆոնի Kxpoo you, ասորոց gordu և հին հայոց կորճայ կամ կորդ-վացի կոչված ցեղի հետ: Նրանք բաժանված են բազմաթիվ աղի-րեթների, որոնք շատ անգամ իրար հետ թշնամական հարաբերու-թյուն ունեն: Նրանց ընդհանուր թիվը հայտնի չէ. մոտավորապես դրվում էր 12 միլիոն, որից մի մեծ թիվ առաջին համաշխար-հային պատերազմի ժամանակ ոչնչացավ: Նրանց ամենախիտ բնակությունն է Սղերդից մինչև Ուրմիա, Մակու և Քիրմանշահ: Քրդերենը շատ մոտ է նոր պարսկերենին և ունի բազմաթիվ բարբառներ: Բարբառների տարբերությունը ավելի է շեշտվում նրանով, որ քրդերը դեռ չունեն մի ազգային միություն, գրակա-նություն և ընդհանուր գրական լեզու։ Ծանոթ բարրառներից գլխավորներն են. կուրմանջի, որ բուն քրդերենն է, զազա, դմլի, քիրմանշահի: Քրդերի մի առանձին ճյուղ են կազմում դերսիմ ցիք, որոնք մահմեդական չեն և խոսում են զաղայերենի մի տեսակը։ Բոլորովին առանձին են նաև եզիդիները, որոնք ա-ժանված են երկու հատվածի. մի մասը բնակվում է Մուսուլի շրջանում, իսկ մյուսը՝ Արագածի լանջերում: Նրանք ունեն առանձին կրոն, որ շատ հայտնի չէ. խոսում են քրդերեն, իսկ վերջին տարիներս ստեղծելով այբուրեն, սկսեցին մշակել իրենց գրականությունը:

Dijital Ortama Aktaran: Google

"6) Kürtçe; Fırat kıyılarından ve Asur'dan (Süryani ülkesinden) Kirmanşah'a, Horasan ve Afganistan'a, Mezopotamya'dan Nor-Bayazet'e kadar konuşulur. Merkez yerleşim alanları Zagros dağları bölgesidir. Kürtler; şüphesiz Ksenofon'un Καρδοῦχοι (Kardukhoi), Asurluların gordū ve eski Ermenilerin Korcayk ya da Kordvatsi dedikleri kadim halkla aynı olan eski bir kavimdir. Çoğu zaman birbiriyle düşmanca ilişkiler içinde olan çok sayıda aşirete bölünmüşlerdir. Toplam sayıları bilinmemektedir; yaklaşık 1,5 milyon olarak tahmin edilmekteydi ki bunun büyük bir kısmı Birinci Dünya Savaşı sırasında yok olmuştur. En yoğun yerleşimleri Siirt'ten Urmiye, Maku ve Kirmanşah'a kadar olan sahadır.

Kürtçe, Yeni Farsçaya çok yakındır ve çok sayıda lehçesi vardır. Kürtlerin henüz ulusal bir birliğe, edebiyata ve ortak bir yazı diline sahip olmamaları lehçe farklılıklarını daha da belirginleştirmektedir. Bilinen başlıca lehçeler şunlardır: Esas Kürtçe olan Kurmanci, Zaza(ca), Dımıli(ce) ve Kirmanşahi. Kürtlerin ayrı bir kolunu oluşturan Dersimliler, Muhammedî değildirler ve Zazacanın bir türünü konuşurlar.

Tamamen ayrı bir topluluk da Yezidilerdir; iki kısma ayrılmışlardır: Bir kısmı Musul bölgesinde, diğeri ise Alagöz (Aragats) eteklerinde yaşar. Pek bilinmeyen kendilerine has ayrı bir dinleri vardır. Kürtçe konuşurlar ve son yıllarda kendi alfabelerini oluşturarak edebiyatlarını geliştirmeye başlamışlardır."

Source: Hrachia Acharian (1876 – 1953), Complete Grammar of the Armenian Language, in Comparison with 562 Languages (Ermeni dilinin tam grameri -562 dil ile karşılaştırmalı-), 2. cilt,1952, p.479